Czy te afery znalazły sprawiedliwy finał?

1. Tło afer Optimusa i JTT.

Obie firmy, Optimus i JTT Computer, były liderami polskiego rynku IT w latach 90., dostarczając komputery, m.in. na potrzeby szkół w ramach programu Ministerstwa Edukacji Narodowej (MEN). Problem wynikł z absurdalnych przepisów podatkowych, które zwalniały importowane komputery z VAT i cła, podczas gdy krajowe podlegały 22% podatkowi VAT. Aby sprostać konkurencji, firmy eksportowały swoje komputery na Słowację, skąd wracały one do Polski jako import zwolniony z VAT, co było zgodne z prawem i akceptowane przez MEN. Jednak organy skarbowe uznały to za „obchodzenie prawa” i oskarżyły firmy o wyłudzenie VAT, co doprowadziło do poważnych konsekwencji:

• Optimus: Roman Kluska, założyciel firmy, został aresztowany w 2002 roku pod zarzutem wyłudzenia 30 mln zł VAT. Po wpłaceniu 8 mln zł kaucji został zwolniony, a w 2003 roku Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) uznał decyzje skarbówki za bezprawne, oczyszczając Optimus z zarzutów. Firma jednak poniosła ogromne straty finansowe i reputacyjne, co przyczyniło się do jej upadku jako producenta komputerów.
• JTT Computer: Firma została zmuszona do zapłaty 10,5 mln zł VAT i kar, co doprowadziło do jej bankructwa w 2004 roku, mimo że NSA w 2003 roku uchylił decyzje skarbowe. Fundusz MCI, akcjonariusz JTT, walczył o odszkodowanie, ale ostatecznie otrzymał jedynie 2,2 mln zł z żądanych 38,5 mln zł.

2. Dbałość o sprawiedliwość w polskim systemie sądowniczymW kontekście afer Optimusa i JTT można wskazać zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty działania systemu sądownictwa w odniesieniu do sprawiedliwości:Pozytywne aspekty:

• Interwencja NSA: Naczelny Sąd Administracyjny w obu przypadkach (2003) uznał decyzje organów skarbowych za niezgodne z prawem, co potwierdziło, że działania Optimusa i JTT były legalne. NSA wskazał, że eksport komputerów na Słowację nie stanowił obejścia prawa, a decyzje skarbówki naruszały standardy państwa prawa. To pokazuje, że w polskim sądownictwie administracyjnym istniał mechanizm korygujący błędy administracji.
• Uniewinnienie Romana Kluski: Kluska został oczyszczony z zarzutów, a jego aresztowanie uznano za bezzasadne. Otrzymał jednak symboliczne odszkodowanie (5 tys. zł), co było niewspółmierne do poniesionych strat.
• Wyroki odszkodowawcze: W przypadku Optimusa sąd w 2014 roku przyznał CD Projektowi (następcy prawnemu Optimusa) 1,1 mln zł odszkodowania (z odsetkami ok. 2 mln zł), choć firma domagała się 35,6 mln zł. W sprawie JTT MCI otrzymało 2,2 mln zł, choć również znacznie mniej, niż żądano. Te wyroki wskazują na pewną próbę naprawienia szkód, choć ich skala była niewystarczająca.

Negatywne aspekty:

• Przewlekłość postępowań: Sprawy sądowe ciągnęły się latami – pozew Optimusa o odszkodowanie złożono w 2006 roku, a ostateczny wyrok zapadł w 2021 roku, czyli po 15 latach. W przypadku JTT batalia sądowa trwała od 2006 do 2021 roku. Przewlekłość postępowań, wskazywana jako główny problem polskiego sądownictwa w raportach (np. Ease of Doing Business Index), uniemożliwiła szybkie zadośćuczynienie i pogłębiła straty firm.
• Niewspółmierne odszkodowania: Przyznane kwoty (1,1 mln zł dla Optimusa, 2,2 mln zł Conjurer dla JTT) były znacznie niższe niż straty poniesione przez firmy. Na przykład Optimus stracił reputację i kontrakty, a jego przychody spadły o połowę po aferze. JTT zbankrutowało, co kosztowało akcjonariuszy dziesiątki milionów złotych. Sądy, mimo uznania błędów skarbówki, nie przyznały rekompensat adekwatnych do szkód, co podważa poczucie sprawiedliwości.
• Brak odpowiedzialności urzędników: „Biała księga JTT i Optimus SA” wydana przez Ministerstwo Finansów w 2006 roku obarczyła winą „system” i sprzeczności w przepisach, a nie konkretnych urzędników czy prokuratorów. Nikt nie poniósł odpowiedzialności karnej ani służbowej za błędne decyzje, które zniszczyły firmy. Dwóch szefów Prokuratury Apelacyjnej w Krakowie straciło stanowiska, ale nie uznano ich działań za celowe nadużycia.
• Nagonka na przedsiębiorców: Roman Kluska opisywał swoje aresztowanie jako „nagonkę” i wskazywał na próby korupcyjne (np. oferty „bezkarności” za udziały w zyskach Optimusa). NSA potwierdziło, że działania wobec Kluski „nie miały podstaw prawnych” i naruszały standardy państwa prawa. Brak śledztwa w sprawie tych zarzutów (np. rzekomego udziału WSI) budzi pytania o przejrzystość i niezależność systemu.
• Wpływ polityczny i korupcja: „Biała księga” sugerowała możliwe polityczno-korupcyjne tło sprawy Kluski, ale nie podjęto głębszego śledztwa w tej kwestii. Kluska twierdził, że jego aresztowanie mogło być próbą przejęcia Optimusa przez wpływy zewnętrzne, co wskazuje na słabość systemu w ochronie przedsiębiorców przed nadużyciami władzy.

3. Ocena sprawiedliwości w kontekście afer.

Polski system sądowniczy w sprawach Optimusa i JTT wykazał pewne zdolności do korygowania błędów administracji (dzięki NSA), ale nie zapewnił pełnej sprawiedliwości z kilku powodów:

• Niesprawiedliwe traktowanie przedsiębiorców: Błędne decyzje skarbówki, poparte działaniami Prokuratury Apelacyjnej, doprowadziły do zniszczenia dwóch wiodących polskich firm IT. Spektakularne aresztowanie Kluski i zajęcie jego majątku bez solidnych dowodów wskazują na nadużycie władzy i brak poszanowania dla domniemania niewinności.
• Brak adekwatnej rekompensaty: Niskie odszkodowania w porównaniu do strat (np. upadek JTT, osłabienie Optimusa) oraz przewlekłość postępowań pokazują, że system nie był w stanie skutecznie naprawić szkód wyrządzonych przez państwo.
• Systemowe problemy prawa podatkowego: Absurdalne przepisy VAT, które dyskryminowały krajowych producentów, były znane od lat 90., ale nie zmieniono ich na czas, mimo propozycji (np. Grzegorza Kołodki w 1996 roku). To wskazuje na brak odpowiedzialności legislacyjnej i administracyjnej.
• Brak rozliczenia winnych: Pomimo uznania błędów skarbówki i prokuratury, nikt nie poniósł konsekwencji, co wzmacnia poczucie bezkarności urzędników i osł-legislators.

4. Wnioski