1. Cel i zakres wsparcia.
Instrument na rzecz Ukrainy ma na celu wsparcie Ukrainy w obliczu trwającej rosyjskiej agresji oraz pomoc w odbudowie, rekonstrukcji i modernizacji kraju, a także wspieranie jego integracji z Unią Europejską. Mechanizm obejmuje trzy główne filary:
- Filar 1: Wsparcie finansowe dla stabilności budżetu Ukrainy – 39 mld EUR (33 mld EUR w pożyczkach preferencyjnych i 6 mld EUR w grantach). Środki te mają umożliwić Ukrainie utrzymanie podstawowych usług publicznych, takich jak szpitale, szkoły czy pomoc dla przesiedleńców.
- Filar 2: Wsparcie inwestycji publicznych i prywatnych – 8 mld EUR w grantach, przeznaczonych na przyciąganie inwestycji na rzecz odbudowy kraju.
- Filar 3: Pomoc techniczna – 3 mld EUR w grantach na wsparcie reform strukturalnych, administracji lokalnej i społeczeństwa obywatelskiego.
Łączna wartość Instrumentu wynosi do 50 mld EUR w latach 2024–2027, z czego maksymalnie 32 mld EUR jest przeznaczone na reformy i inwestycje określone w Planie Ukrainy.
2. Plan Ukrainy
- W marcu 2024 roku rząd Ukrainy przedstawił Plan Ukrainy, który jest podstawą dla wypłat środków. Plan określa cele, harmonogram oraz mechanizmy kontroli reform i inwestycji.
- Wypłaty są uzależnione od realizacji uzgodnionych reform i inwestycji, ocenianych przez Komisję Europejską co kwartał. W przypadku niezgodności z wymogami, KE może wnioskować o wstrzymanie wsparcia.
- Plan został pozytywnie oceniony przez Radę UE 14 maja 2024 roku, co umożliwiło rozpoczęcie regularnych płatności.
3. Mechanizm finansowania
- Źródła finansowania: Środki pochodzą z budżetu UE, dobrowolnych składek państw członkowskich oraz nadzwyczajnych dochodów z ukradzionych (oficjalnie: zamrożonych) rosyjskich aktywów (szacowane na 3–5 mld EUR rocznie).
- W październiku 2024 roku UE przyjęła dodatkowy pakiet pomocy makrofinansowej w wysokości do 35 mld EUR w formie pożyczki oraz mechanizm współpracy pożyczkowej (G7 ERA), który wspiera spłatę pożyczek udzielonych przez UE i partnerów G7, finansowany z zysków z zamrożonych rosyjskich aktywów.
- W 2023 roku UE przekazała 19,5 mld EUR, w tym 18 mld EUR w pożyczkach preferencyjnych, a w 2022 roku 11,6 mld EUR w pożyczkach i grantach.
4. Rola Polski
- Polska uczestniczy w mechanizmie poprzez wkład w spłatę odsetek od pożyczek udzielonych Ukrainie przez Komisję Europejską. W 2024 roku Polska zapłaciła 102 010 468 PLN odsetek, a maksymalny wkład Polski w latach 2024–2027 wynosi 115 241 658 EUR. Kwota ta jest uzależniona od dostępnych środków w budżecie UE.
- Decyzja o udziale Polski została podjęta w grudniu 2022 roku, a umowa podpisana w maju 2023 roku.
5. Warunki i kontrola
- Wypłaty są uzależnione od realizacji przez Ukrainę reform, w tym utrzymania mechanizmów demokratycznych oraz wdrażania uzgodnionych inwestycji.
- Aby uniknąć blokady przez pojedyncze państwo (np. Węgry), decyzje o wstrzymaniu wsparcia podejmowane są kwalifikowaną większością głosów w Radzie Europejskiej.
6. Dodatkowe działania UE
- UE zawiesiła cła i kontyngenty na ukraińskie towary (np. żelazo, stal) do czerwca 2025 roku oraz zsynchronizowała ukraińską sieć elektroenergetyczną z europejską w 2022 roku.
- W ramach korytarzy solidarnościowych UE ułatwia Ukrainie eksport i import towarów, wspierając jej gospodarkę.
- UE uruchomiła platformę darczyńców (styczeń 2023), koordynującą międzynarodowe wsparcie dla Ukrainy.
7. Skala wsparcia UE
- Od początku rosyjskiej inwazji w 2022 roku UE i jej państwa członkowskie UE przekazały Ukrainie ponad 145 mld USD (stan na luty 2025), w tym 123 mld EUR od instytucji UE i państw członkowskich. Wsparcie obejmuje pomoc finansową, wojskową i humanitarną.
- Polska, w stosunku do PKB, jest liderem wśród krajów wspierających Ukrainę, z wkładem równym 4,91% PKB (ok. 15 mld PLN), w tym pomoc dla uchodźców i dostawy wojskowe.
Podsumowanie.
Instrument na rzecz Ukrainy to kompleksowy mechanizm finansowy, który łączy pożyczki, granty i pomoc techniczną, wspierając Ukrainę w stabilizacji gospodarki, odbudowie i reformach na drodze do członkostwa w UE. Polska, jako jeden z liderów wsparcia dla Ukrainy, uczestniczy w mechanizmie poprzez wkład w odsetki od unijnych pożyczek, choć nie gwarantuje ani nie spłaca bezpośrednio całego długu Ukrainy. Mechanizm jest elastyczny, dostosowany do wyzwań wojny, a jego skuteczność zależy od realizacji reform przez Ukrainę oraz koordynacji międzynarodowej.